वैनगंगा किनाऱ्यावरील शतकानुशतके उभा असलेला वारसा – मार्कंडा मंदिर समूह

गडचिरोली जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीच्या डाव्या तीरावर वसलेले मार्कंडा हे छोटेसे गाव महाराष्ट्रातील अत्यंत सुंदर आणि ऐतिहासिक वारसा स्थळांपैकी एक मानले जाते. चामोर्शी जवळ आणि चंद्रपूरपासून सुमारे ६४ कि.मी. अंतरावर असलेले हे ठिकाण हिंदूंचे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. आज जरी हे गाव शांत आणि लहान वाटत असले तरी पुरातत्त्वीय अवशेष दर्शवतात की पूर्वी येथे एक समृद्ध आणि मोठे नगर अस्तित्वात होते. हजार वर्षांचा वैभवशाली इतिहास मार्कंडा मंदिर समूहाची निर्मिती साधारणतः इ.स. १०वे–११वे शतकात झाल्याचे मानले जाते. काही रचना त्याहूनही जुन्या असण्याची शक्यता आहे. मंदिरांची शैली खजुराहो मंदिरांसारखी भासते. संपूर्ण समूह सुमारे ५९.७४ × ३५.९६ मीटर क्षेत्रफळाच्या चौकोनी आवारात बांधलेला आहे. सध्या सुमारे २४ मंदिरे दिसून येतात, त्यापैकी काही भग्नावस्थेत आहेत. जांभळट दगडात बांधलेली ही मंदिरे उंच टेकाडावरून वैनगंगा नदीकडे पाहताना अत्यंत भव्य दिसतात. नदी, टेकड्या आणि कोरीव शिल्पांनी सजलेली मंदिरे मिळून एक अद्वितीय आध्यात्मिक वातावरण निर्माण करतात. ऋषी मार्कंडेयांची पौराणिक कथा मार्कंडा हे नाव ऋषी मार्कंडेयांवरून पडले असल्याचे मानले जाते. पुराणानुसार त्यांचे आयुष्य केवळ १६ वर्षांचे ठरले होते. पण त्यांनी भगवान शिवाची अखंड भक्ती केली. मृत्यूदेव यमराज त्यांना घेण्यासाठी आले असता त्यांनी शिवलिंगाला मिठी मारून प्रार्थना केली. त्यांची भक्ती पाहून भगवान शिव प्रकट झाले आणि यमराजांना पराभूत करून मार्कंडेयांना अमरत्वाचा वर दिला. या घटनेचे स्थान म्हणून मार्कंडा पवित्र मानले जाते. मार्कंडेश्वर मंदिर – शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना समूहातील सर्वात मोठे आणि सुंदर मंदिर म्हणजे मार्कंडेश्वर (शिव) मंदिर. मंदिराच्या भिंतींवर ४०० हून अधिक कोरीव मूर्ती आहेत. त्यात शिव-पार्वती, देव-देवता, अप्सरा, प्राणी, सिंह, हत्ती, योद्धे आणि विविध अलंकारिक आकृत्या दिसतात. सुमारे २६० वर्षांपूर्वी वीज पडून मंदिराचा काही भाग कोसळला होता. नंतर गोंड राजांनी त्याची दुरुस्ती केली. आजही मंदिर भक्कमपणे उभे असून त्याची शिल्पकला पाहणाऱ्याला थक्क करते. इतर महत्त्वाची मंदिरे मुरकंड ऋषी मंदिर – शिवलिंग असलेले सुबक मंदिर नंदी मंडप – शिवमंदिरासमोरील नंदीची मूर्ती यम धर्मराज मंदिर – मृत्यूदेवाला समर्पित दुर्मिळ मंदिर दशावतार मंदिर – विष्णूच्या दहा अवतारांचे दर्शन घडवणारी रचना हेमाडपंती शैलीचा प्रभाव या मंदिरांवर स्पष्टपणे दिसून येतो. महाशिवरात्रीची जत्रा महाशिवरात्रीच्या काळात येथे १५ दिवसांची भव्य यात्रा भरते. सुमारे ५०,००० हून अधिक भाविक वैनगंगा नदीत स्नान करून भगवान शिवाचे दर्शन घेतात. आज चांगले रस्ते आणि पाण्याची सुविधा उपलब्ध असल्याने यात्रेचे स्वरूप अधिक सुव्यवस्थित झाले आहे. निसर्ग आणि अध्यात्म यांचे सुंदर मिलन वैनगंगा नदी, हिरवीगार टेकाडे आणि प्राचीन दगडी मंदिरे — या सगळ्यांचा संगम मार्कंडाला एक वेगळीच ओळख देतो. येथे आल्यावर वेळ थांबून गेल्यासारखा वाटतो. शांतता, इतिहास आणि श्रद्धा यांचे अप्रतिम मिश्रण येथे अनुभवता येते. इतिहास, पौराणिक कथा, प्राचीन शिल्पकला आणि निसर्गसौंदर्य यांचा संगम अनुभवायचा असेल तर मार्कंडा मंदिर समूहाला अवश्य भेट द्या. हे केवळ पर्यटनस्थळ नाही, तर आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे जिवंत प्रतीक आहे. Writer : CSD Photography : Devanand Sakharkar